تاریخچه کاغذ

امروزه کاغذ چنان با زندگی روزمره ما عجین شده که به ندرت به پیشینه پرفراز و نشیب آن می اندیشیم. از برچسب قیمت روی میوه ها گرفته تا جلد کتاب های گران بها، از دستمال کاغذی گرفته تا اسکناس های در دست؛ این ماده نازک و انعطاف پذیر همواره نقشی انکارناپذیر در زندگی دارد. با این حال، داستان تولد و تکامل و تاریخچه کاغذ، روایتی شگفت انگیز از نبوغ انسانی، جاده های ابریشم، جنگ ها و انقلاب های صنعتی است که کمتر شنیده شده است. 

تولد کاغذ در چین؛ افسانه یا واقعیت؟

اسناد تاریخی می گویند در سال ۱۰۵ میلادی، یک مقام درباری به نام «تسای لون» روشی نوین برای تولید کاغذ را به امپراتور چین معرفی کرد. او تکه های کهنه پارچه، پوست درخت توت، الیاف کنف و تورهای ماهی گیری کهنه را در آب جوشاند و کوبید تا خمیری نرم به دست آمد. سپس آن را روی قالب تخته ای پهن کرد و پس از خشک شدن، ورقی نرم، سبک و نوشتنی به دست آورد. اگرچه شواهد نشان می دهد پیش از او نیز نمونه های ابتدایی کاغذ از الیاف ابریشم ساخته می شد، اما تسای لون اولین کسی بود که فرایندی صنعتی و قابل تکرار ارائه داد.

امپراتور چنان تحت تأثیر قرار گرفت که به او لقب اشرافی داد و کارخانه های تولید کاغذ در سراسر چین تاسیس شد. جالب اینجاست که چینی ها تا ۵۰۰ سال بعد، راز ساخت کاغذ را چون گوهری سلطنتی پنهان نگه داشتند؛ زیرا کاغذ برای آنها نه فقط وسیله نوشتن، بلکه ابزاری برای ثبت دانش، شعر، فلسفه و نقشه های جنگی بود.

سفر شگفت انگیز کاغذ به جهان اسلام و اروپا

راز تولید کاغذ در سال ۷۵۱ میلادی و بعد از پیروزی مسلمانان در نبرد «طراز» که بین سپاه عباسی و چینی ها اتفاق افتاد، به کشورهای اسلامی راه یافت. اسیران چینی که کاغذسازان ماهری بودند، در سمرقند به ساخت کاغذ مشغول شدند و مسلمانان به سرعت این فناوری را تکمیل کردند. آنها الیاف چوب را جایگزین کهنه پارچه کردند و از آسیاب های آبی برای کوبیدن خمیر بهره بردند. شهرهای بغداد، دمشق و فارس به قطب های کاغذسازی تبدیل شدند. جالب است بدانید که در قرن نهم میلادی، خلیفه بغداد، کتابخانه ای با بیش از ۴۰۰ هزار جلد کتاب داشت که همگی روی کاغذهای نرم و باکیفیت خاورمیانه ای نوشته شده بودند.

در قرن دوازدهم راز تولید کاغذ از طریق اندلس از جهان اسلام به اروپا رسید. اروپایی ها در ابتدا کاغذ را «کاغذ شیطانی» می نامیدند، زیرا نوشته های روی آن را فاقد قداست می دانستند! با این حال، در قرن چهاردهم، با اختراع ماشین چاپ گوتنبرگ، تقاضا برای کاغذ چنان اوج گرفت که اولین کارخانه های کاغذسازی مکانیزه در آلمان، ایتالیا و فرانسه شروع به کار کردند.

 بیشتر بخوانید: مرکز پخش کاغذ

انقلاب صنعتی و تولید کاغذ مدرن

تا قرن نوزدهم، تولید کاغذ از پارچه های کهنه انجام می شد و کمبود مواد اولیه، بحرانی جدی در صنعت چاپ ایجاد کرده بود. در سال ۱۸۴۴، یک کاغذ ساز آلمانی به نام «فردریش کلر» کشف کرد که می توان از خمیر چوب درختان با افزودن مواد شیمیایی، کاغذ مرغوب تولید کرد. این انقلاب، کاغذ را از کالایی نیمه لوکس به محصولی همگانی تبدیل کرد. در قرن بیستم، کاغذ به عرصه های جدیدی از قبیل دستمال کاغذی، کیسه های خرید، فیلتر قهوه، کاغذ دیواری و حتی کاغذ ضد آب برای نقشه های دریایی پا گذاشت. جنگ جهانی دوم، مصرف کاغذ را برای بسته بندی مهمات و اسناد محرمانه به اوج رساند و پس از آن، عصر کاغذ رنگی، براق و کاغذهای مخصوص چاپ عکس آغاز شد. 

مقاله پیشنهادی: چند نوع کاغذ داریم؟

چالش ها و آینده تولید کاغذ در عصر دیجیتال

امروزه با ظهور رایانه ها و تبلت ها، بسیاری پیش بینی کرده اند که کاغذ منسوخ خواهد شد؛ اما آمار خلاف این را نشان می دهد. مصرف جهانی کاغذ در سال ۲۰۲۳ به بیش از ۴۲۰ میلیون تن رسید و همچنان در حال رشد است. علت این است که کاغذ حس ملموس، ماندگار و قابل اعتمادی دارد که صفحه نمایشگر فاقد آن می باشد. با این حال، صنعت کاغذ با چالش عظیم جنگل زدایی و آلودگی آب روبرو است. امروز راه حل هایی مانند تولید کاغذ از سنگ و تولید کاغذ از پسماندهای کشاورزی (کاه گندم و باگاس نیشکر)، در حال تغییر چهره این صنعت کهنسال هستند. برای مشاهده محصولات بیشتر، به کاغذ کرمانی سر بزنید.